Het Heilige Geesthofje

De Heer van Naaldwijk, Hendrik IV , liet in 1496 in zijn testament opnemen dat een som geld bestemd was voor de inrichting van een huis voor vijf arme oude mannen. Door het kerkelijk armbestuur werd het houten huis later vervangen door vijf kleine huisjes. In 1627 werd door Frederik Hendrik een stichtingsakte afgegeven voor een uitbreiding met vijftien huisjes, een ziekenzaal en een kapel. Vanaf 1994 fungeert de kapel als trouwzaal van de gemeente en er werd een binnentuin in stijl aangelegd.

Nabij de Hervormde Kerk in Naaldwijk ligt al eeuwenlang het Heilige Geesthofje. De huisjes voor arme en oude mensen dateren uit 1630. Ook de kapel dateert hoogst waarschijnlijk uit die tijd.

“Noch betaelt aen Claes Gillisz. Colen schipper tot Naeltwyck de somme van 4,- 6 st. over coop van een half vat bier metten excys, ende vracht bij hem gecocht, ende is t’selve halff vatt bier vereert aende metselaers voort leggen vande eerste steen van de cappel int voors oude mannen wyfjens huys staend,” (Nassause Domeinraad, 7724)

Lees je deze zin uit 1630 in het boek waarin de inkomsten en uitgaven van het Heilige Geesthofje staan vermeld dan lijkt het er sterk op dat de kapel uit dezelfde tijd als de huisjes dateert. Op bouwkundige argumenten is wel aangenomen dat de kapel uit de 16de eeuw zou stammen en het kapittelhuis is geweest voor de kanunniken van de St. Adrianuskerk. In geen enkele bron van voor 1630 komt de kapel echter voor. De plaats van de kapel ten opzichte van de huisjes doet bovendien denken aan een weloverwogen bouwplan. Daarbij had de kapel een duidelijke functie en wel om de arme mannen en vrouwen een ruimte te bieden om te bidden.

Zeker is wel dat de huisjes voor de ‘oude mannen en wijven’ in 1630 zijn gebouwd. Frederik Hendrik vaardigde in dat jaar een stichtingsakte uit om de eerste vijf huisjes voor oude en arme lieden die reeds sinds 1496 in Naaldwijk stonden uit te breiden met nog eens 15 huizen. Tot een uitbreiding is het nooit gekomen. Op de huidige plek van het Heilige Geesthofje werden twintig nieuwe huisjes en een ziekenzaaltje gebouwd en de vijf huisjes aan de oostzijde van de Kerklaan, gesticht door Hendrik van Naaldwijk, werden daarna afgebroken. De tien vrouwen en tien mannen die in het hofje gingen wonen moesten van de hervormde religie zijn. Ze kregen ieder jaarlijks 84 gulden. Voor die tijd kregen de bewoners jaarlijks 72 gulden. In de kapel diende wekelijks een protestantse kerkdienst gehouden te worden.

Tijdens Franse beroeringen rond 1800 werden de kapel en het ziekenhuisje als hospitaal gebruikt. De kapel had hierdoor flink te leiden en werd uiteindelijk in 1807 aangekocht door de joodse gemeenschap van Naaldwijk. Na een restauratie diende ze lange tijd als ringsynagoge. De joodse gemeente kromp echter flink en dat leidde ertoe dat de synagoge moest worden gesloten. In 1928 werd het pand terug verkocht aan de gemeente onder de voorwaarde dat het een passende bestemming kreeg. Van 1935 tot 1991 was het Westlands Streekmuseum in de kapel gevestigd en vanaf 1991 dient de kapel als trouwkapel.

In de jaren 1961-1962 is het Heilige Geesthofje grondig gerestaureerd onder leiding van architect Phil Bolt uit Den Haag. Het wooncomfort werd verbeterd en aangepast aan onze tijd. Zo is van twee huisjes één huisje gemaakt. Een daarvan wordt gebruikt door de bodes die de bruidsparen trouwen in de kapel. In 2006 werd het beheer van de huisjes overgedragen aan Vereniging Hendrick de Keyser. Nieuwe bewoners kunnen sindsdien niet langer gratis in de huisjes wonen.

Arie-Frans Middelburg & Harry Groenewegen

Bekijk Het Heilige Geesthofje

Plattegrond

Details

Bouwjaar
1623
Type monument
Rijksmonument
Type object
Kerk
Adres
Heilige Geesthofje 1-12, 2671 HE Naaldwijk (achter de Oude Kerk)